Kies voor een vrije samenleving

Er is veel meer van belang bij software dan betrouwbaarheid (“Open Source” zijn): wat echt telt zijn de vrijheden die je krijgt. Kun je ervan leren? Kun je er op voortbouwen? Kun je het verspreiden? Dat is wat wij met “vrije software” bedoelen.

Geen bizar concept

Voor veel gebruikers is het concept van vrije software vreemd, aangezien de producten van Microsoft en Apple dat niet zijn. Toch is dit principe in onze maatschappij heel gewoon, bijvoorbeeld:

• Geen enkele kok zal je verbieden zijn recept aan te passen of er andere recepten uit te maken. De voedingsindustrie bloeit ondanks de wettelijke verplichting om de ingrediënten te vermelden.
• Een eerlijk rechtssysteem staat eenieder toe om alle stukken en verslagen te lezen. Niet alleen het resultaat (de laatste betogen), maar het hele proces is volledig open.

Vrije software is vrij zoals in “vrijheid van meningsuiting” en een “vrije markt”: allemaal noodzakelijk voor een vrije samenleving. Nog niet overtuigd? Laten we eens kijken hoe moderne, propriëtaire besturingssystemen werken.

Propriëtaire software over de schreef

De problemen met propriëtaire software zijn geëvolueerd. Het gaat niet langer alleen om geheime broncode; het gaat om een fundamentele verschuiving in wie uw computer bestuurt. Dit gebeurt op drie belangrijke gebieden:

1. De illusie van eigendom

Vroeger waren de hardware (uw pc) en de software (uw besturingssysteem) gescheiden. Tegenwoordig zijn ze samengesmolten om de regels van de fabrikant af te dwingen. Dit is de moderne realisatie van “Trusted Computing”¹.

Deze verschuiving begon met technologieën zoals Secure Boot, die ervoor zorgt dat de computer alleen een door Microsoft goedgekeurd besturingssysteem laadt. Hoewel er een compromis werd bereikt waardoor gebruikers het konden uitschakelen of andere sleutels konden installeren, zette het een gevaarlijk precedent.

• Op Apple-apparaten creëren de M-serie chips en hun Secure Enclave een systeem waarin Apple het laatste woord heeft over welke software mag draaien. Het maakt ongeautoriseerde reparaties moeilijk en geeft Apple absolute, door hardware afgedwongen controle.
• Op Windows-machines bouwen technologieën zoals de TPM-chip en Microsofts Pluton-processor een “vertrouwensbasis” (‘root of trust’) die loyaal is aan Microsoft, niet aan u.

Het is alsof u een huis koopt, maar de bouwer de enige hoofdsleutel behoudt en uw sloten naar believen kan vervangen.

De hardware dicteert nu wat de software mag doen.

Het cruciale is dat u niet kunt beslissen wat betrouwbaar is. Uw computer kan weigeren een alternatief besturingssysteem te draaien, software van een niet-goedgekeurde ontwikkelaar blokkeren, of voorkomen dat een reparatiewerkplaats een onderdeel vervangt. De controle is niet langer van u.

2. De ommuurde tuin

Vroeger was software een open veld. U kon programma’s van overal verkrijgen en uitvoeren. Nu bouwen leveranciers muren om u heen en creëren ze gecureerde “App Stores” die hen bevoordelen.

• De Mac App Store en Microsoft Store fungeren als centrale poortwachters. Zij beslissen welke software is toegestaan, handhaven hun eigen regels en nemen een aandeel van 15-30% van de omzet van ontwikkelaars.
• Op macOS moet software van buiten de App Store “genotariseerd” worden door Apple. Dit is een veiligheidscontrole, maar het is ook een ‘kill switch’: Apple kan op afstand het certificaat van een ontwikkelaar intrekken, waardoor hun software op elke Mac ter wereld wordt uitgeschakeld.

De leverancier wordt de poortwachter van alle software.

Stel u een wereld voor waarin boekwinkels worden vervangen door één enkele winkel die eigendom is van de fabrikant. Deze winkel beslist welke boeken worden gepubliceerd, kan boeken van uw plank verwijderen nadat u ze heeft gekocht, en neemt een groot deel van de opbrengst van elke auteur. Dat is de realiteit van moderne applicatie-ecosystemen.

Ondersteun mobiele vrijheid

Terwijl we strijden voor vrijheid op de desktop, staat de mobiele wereld voor een directe crisis. Tegen september 2026 is Google van plan Android op slot te zetten en te eisen dat alle apps worden geregistreerd door geverifieerde ontwikkelaars.

Dit verandert je telefoon in een “ommuurde tuin” waarin je niet langer het recht hebt om software naar keuze uit te voeren. Ondersteun het Keep Android Open initiatief om ervoor te zorgen dat Android een echt open platform blijft.

3. U bent het product, niet de klant

U koopt niet langer een afgewerkt product. U abonneert zich op een dienst die voortdurend verandert om de belangen van de leverancier te dienen, niet die van u.

• Agressieve telemetrie: Windows 10 en 11 verzamelen enorme hoeveelheden gegevens over uw gebruik en systeemconfiguratie. Veel van deze dataverzameling kan niet worden uitgeschakeld. Uw computer rapporteert voortdurend terug aan Microsoft.
• Gedwongen updates en advertenties: De controle over systeemupdates is u ontnomen. Windows kan nu uw machine herstarten en wijzigingen installeren die u misschien niet wilt. Erger nog, deze updates worden nu gebruikt om advertenties en ongewenste software rechtstreeks in het Startmenu, het vergrendelscherm en de verkenner te pushen.

Uw apparaat werkt voor de leverancier, niet voor u.

Dit verandert de gebruiker van een klant die een product bezit in een databron en een doelwit voor advertenties. Uw besturingssysteem is niet langer een neutraal hulpmiddel; het is een actieve deelnemer in een bedrijfsmodel waarin u het product bent dat wordt verkocht.

De bredere impact

Code is macht. De meeste zakelijke documenten worden tegenwoordig geschreven en versleuteld met geheime algoritmes in propriëtaire software. Hoe moet dat met de boeken, foto’s, films, essays, animaties, muziek en het nieuws van morgen? Propriëtaire programma’s als Windows missen transparantie. Uit zulke software kunnen geen vrije cultuur of vrije samenleving voortkomen.

We gebruiken computers om te communiceren, te creëren en te leren. Wanneer die basis wordt gecontroleerd door een handvol bedrijven wier bedrijfsmodellen afhankelijk zijn van het beperken van u, tast dat uw vrijheid en autonomie aan.

De verschuiving is van eigendom naar huurderschap. U bent een gast op uw eigen apparaat, onderworpen aan de regels van de verhuurder.

Randall Munroe, xkcd: Content Protection

Software wordt gebruikt om regels af te dwingen. Regels die al dan niet de wet zijn. Regels die al dan niet eerlijk zijn. Als de software niet vrij is, zal er voor de gebruiker geen ruimte zijn om deze regels te beïnvloeden. Een vrije cultuur en een vrije samenleving kunnen niet worden gebouwd op een fundament van digitale huurderschap.

Mogen we je aanraden naar GNU/Linux over te stappen?

Lees meer

• The Right to Repair

  De Electronic Frontier Foundation (EFF) legt uit hoe fabrikanten softwaresloten gebruiken om te voorkomen dat u uw eigen apparaten repareert.

• Vrije Kennis heeft Vrije Software nodig

  Een betrokken artikel door Jimmy Wales, de medeoprichter van de vrije encyclopedie Wikipedia.

• The Enshittification of TikTok

  Cory Doctorow’s virale artikel over hoe platforms ten onder gaan. Hoewel het niet alleen over besturingssystemen gaat, legt het perfect de levenscyclus uit van platforms die hun gebruikers gevangen houden.

• Waarom software geen eigenaren zou moeten hebben

  Een fundamentele tekst voor de Vrije Software-beweging door Richard Stallman. Het verheldert veelvoorkomende bezwaren en legt een handvol belangrijke ideeën uit.

---

1. Trusted Computing is een technologie die hardware gebruikt om beperkingen af te dwingen. Voorstanders beweren dat het de veiligheid verbetert, maar critici noemen het vaak “Treacherous Computing” (Verraderlijke Computing) omdat het de uiteindelijke controle bij de eigenaar van het apparaat kan wegnemen. ↩