Pyetje të bëra shpesh¶

Faqja jonë rreth GNU/Linux mbulon informacionin thelbësor. Shpresojmë që kjo listë FAQ të mund të ndihmojë nëse jeni më kuriozë.

Pyetje të Përgjithshme¶

A janë ‘GNU/Linux’ dhe ‘Linux’ ndryshe nga njëri-tjetri?

Ju vazhdoni t’i përmendni herë njërin dhe herë tjetrin. Për çfarë bëhet fjalë?

Fillimisht, Linux i referohet një komponenti qendror (të quajtur kernel) që futet brenda sistemit GNU. Ajo që përdoruesit ekzekutojnë sot janë, për të qenë të saktë, “shpërndarje të sistemit GNU/Linux”.

Në praktikë, fjala “Linux” u përhap shumë më mirë (gjë që nuk befason), dhe sot njerëzit i referohen të gjithë sistemit thjesht si “Linux”. Kjo shkakton një sasi të madhe polemikash.

Quajtja e sistemit GNU/Linux është shumë më kuptimplotë, teknikisht (përdoruesit fundorë përdorin shumë “GNU” dhe pak “Linux”) por edhe filozofikisht: fuqia dhe vrulli i lëvizjes Software të Lirë filluan me dhe ende mbahen nga projekti GNU.

Quajtja e sistemit Linux është më praktike dhe tërheqëse për përdoruesit e kompjuterit që shpesh besojnë se Windows-i është e vetmja gjë në botë.

Për të shmangur konfuzionin, ne përdorim “GNU/Linux” për t’iu referuar shpërndarjeve të sistemit operativ që përfshijnë software GNU dhe kernelin Linux. Kur përdorim “Linux” pa pjesën GNU, i referohemi kernelit.

Dhe çfarë ka të bëjë ai software me një GNU?

Kur Richard Stallman nisi të projektonte GNU-në, sistemi kryesor në përdorim ishte Unix, i cili ishte pronësor. Për shkak se GNU është i ngjashëm në funksion me Unix (dhe i pajtueshëm me të), por është software i lirë, ai krijoi termin GNU që qëndron për GNU’s Not Unix (GNU nuk është Unix). Është një akronim rekurziv. Nëse ju pëlqen ky lloj humori, shikoni se çfarë do të thotë GNU Hurd.

A është Linux një markë tregtare e regjistruar?

Po. Ju nuk mund të shisni ndonjë software të rastësishëm nën emrin Linux®. Marka tregtare mbahet nga Instituti i Markës Linux.

A është GNU/Linux i vetmi sistem operativ i lirë i disponueshëm?

Jo. GNU/Linux është deri tani sistemi i lirë më i përdorur; megjithatë ekzistojnë një numër sistemesh të tjera.

Këto përfshijnë derivatet e UNIX FreeBSD, NetBSD, OpenBSD, kopjen e BeOS Haiku OS, kopjen e Windows NT ReactOS, kopjen e DOS FreeDOS, dhe Syllable, vetëm për të përmendur disa.

A është macOS një shpërndarje e GNU/Linux?

Jo. Ka disa komponentë software të lirë në macOS, dhe teknikisht është i ngjashëm me sistemet GNU/Linux. Por në përgjithësi, është software pronësor: të gjitha problemet rreth Windows vlejnë edhe për të.

Të kuptuarit e software-it të lirë¶

A janë ‘Open Source’ (burim i hapur) dhe ‘Free Software’ (software i lirë) e njëjta gjë?

Po dhe jo. Teknikisht, shumica e madhe e programeve me burim të hapur janë software i lirë dhe anasjelltas.

Në aspektin filozofik, gjërat janë mjaft të ndryshme. Termi “open source” u krijua për ta bërë “software-in e lirë” më tërheqës; mbështetësit e tij e shohin software-in me burim të hapur si një mënyrë më të mirë për të bërë software.

Mbështetësit e termit “software i lirë” e vlerësojnë lirinë, jo thjesht mënyrën si bëhet software-i, dhe kështu argumentojnë se termi “open source” i humbet thelbin.

Cilin term përdorni varet thjesht nga vizioni juaj për software-in.

Pse disa shpërndarje të GNU/Linux shiten, e nuk jepen falas?

Disa faqe interneti në fakt shesin shpërndarje të GNU/Linux. Pra, pse shkruani se është “i lirë si fjala dhe i disponueshëm pa pagesë”?

Koncepti i software-it të lirë i referohet lirisë, jo çmimit. Ju keni lirinë të kopjoni, studioni, modifikoni dhe shpërndani software-in e lirë.

Shumica e kompanive që zhvillojnë software të lirë fitojnë para duke shitur shërbime rreth software-it të tyre, jo vetë software-in. Kjo ndonjëherë bëhet duke shitur gjithçka si paketë: klienti blen CD-në, librin dhe kontratën e mbështetjes së bashku. Software-i mund t’i garantojë ende liritë tuaja.

Më shumë:

Pse disa shpërndarje të GNU/Linux nuk janë plotësisht të lira?

Disa shpërndarje të GNU/Linux janë të disponueshme pa pagesë, por përfshijnë software kufizues. Pse është kështu?

Ekzistojnë në mënyrë tipike tre lloje politikash në lidhje me përfshirjen e software-it jo të lirë:

Disa shpërndarës të GNU/Linux lejojnë software jo të lirë për të mundësuar funksionimin e pajisjeve. Kjo ndodh sepse prodhues si NVidia nuk publikojnë kodin e plotë për drejtuesit e tyre. Për më tepër, shumë karta Wi-Fi dhe komponentë të tjerë kërkojnë firmware pronësor specifik për të funksionuar. Këto janë të disponueshme pa kosto (janë freeware) por nën licenca kufizuese. Shpërndarje të tilla si Debian, Ubuntu dhe Fedora kështu përfshijnë ose ndihmojnë në instalimin e këtyre komponentëve për të siguruar që kompjuteri juaj funksionon pa probleme që në fillim.
Nga ana tjetër, disa shpërndarës të GNU/Linux nuk komprometohen në lidhje me lirinë e software-it dhe sigurojnë që sistemet e tyre nuk përmbajnë asnjë kod pronësor. Ky është rasti i shpërndarjeve të mbështetura nga Fondacioni i Software-it të Lirë. Këto sisteme heqin të gjithë komponentët jo të lirë, edhe nëse kjo do të thotë që disa pajisje mund të mos funksionojnë.
Disa shpërndarës të GNU/Linux përzien software-in e lirë dhe kufizues pa dallim. Shpërndarës të tillë nuk do të donin që përdoruesit të mendojnë për lirinë e tyre, dhe preferojnë të reklamojnë vetëm aftësitë teknike të produktit të tyre. Përdorimi i shpërndarjeve të tilla nuk është shumë më i mirë se përdorimi i Windows. Ne e vlerësojmë lirinë tuaj dhe ju rekomandojmë të zgjidhni me kujdes!

A është macOS gjithashtu një sistem operativ i lirë?

A vlejnë të gjitha arsyet për të shmangur Windows-in edhe për macOS?

Është mjaft e zakonshme që përdoruesit e Mac të besojnë se janë të përjashtuar nga kufizimet e lidhura me Windows. Fatkeqësisht nuk është kështu.

macOS ka disa komponentë të nivelit të ulët që janë software i lirë; dhe Apple investon më pak energji në mbylljen e klientëve (me disa përpjekje të dukshme si BootCamp).

Megjithatë, përdoruesi fundor është ende thelbësisht i kufizuar – për shkak të licencës pronësore, ai/ajo nuk mund ta përdorë macOS-in për të gjitha qëllimet, as ta kopjojë, studiojë, modifikojë ose rishpërndajë.

Për fat të mirë, sepse këto liri kanë rëndësi të madhe, është e mundur të ekzekutoni shpërndarje të njohura të GNU/Linux (të tilla si Ubuntu) në kompjuterët Mac.

A nuk janë përdoruesit e GNU/Linux ata që bëjnë shkarkime të paligjshme?

A nuk ka të bëjë GNU/Linux me cracking, “pirateri” dhe faqe interneti për shkarkime të paligjshme?

Jo. Kudo që e keni lexuar ose dëgjuar këtë, duhet të përditësoni pikëpamjet tuaja. GNU/Linux është plotësisht i ndryshëm nga gjëra të tilla. Qoftë nëse doni t’i bëni ato, qoftë nëse preferoni shkarkime të ligjshme nga shërbime si Spotify, Netflix dhe Steam, GNU/Linux do të funksionojë po aq mirë sa Windows. Fatkeqësisht nuk mund t’i identifikoni gangsterët nga modeli i makinave të tyre; e njëjta gjë vlen edhe për sistemin operativ.

GNU/Linux u krijua nga njerëz që nuk u pëlqen ideja që të gjithë kompjuterët e botës të ekzekutojnë vetëm produktet pronësore të një kompanie të vetme. Sigurisht që nuk ka asgjë të keqe me këtë!

Lexoni më shumë në artikullin: Si të keqkuptoni software-in e lirë.

A është GNU/Linux një formë komunizmi?

“Gjithçka duhet të jetë falas” dhe “Askush nuk zotëron asgjë” tingëllon disi frikësuese. A janë GNU/Linux dhe GPL-ja e tij diçka për anarkistë ose komunistë?

GNU/Linux nuk ka asnjë lidhje me një sistem politik dhe çdokush – pavarësisht pikëpamjeve të tij politike – mund ta përdorë. Këtë e kemi shpjeguar thjesht në artikullin tonë “Si të keqkuptoni software-in e lirë”.

Instalimi i GNU/Linux¶

A vjen GNU/Linux i para-instaluar në kompjuterë?

Po, vjen. LinuxPreloaded.com ka ndërtuar një faqe interneti posaçërisht për këtë qëllim, duke listuar shitësit që shesin kompjuterë desktop dhe laptopë GNU/Linux.

Kini parasysh që blerja e pajisjeve të reja nuk është e nevojshme për të përdorur GNU/Linux!

A mund ta marr GNU/Linux në gjuhën time?

Po. Të gjitha shpërndarjet kryesore, të tilla si ato që rekomandojmë ne, janë të disponueshme në gjuhët kryesore në botë dhe kanë mbështetje për shumë lloje tastierash.

Ndryshe nga Windows-i, të gjitha gjuhët përfshihen në çdo CD instalimi, kështu që nuk ka nevojë të shkarkoni (ose të paguani për!) një version tjetër të plotë vetëm për të ndryshuar gjuhën në kompjuterin tuaj.

A është e ligjshme instalimi i GNU/Linux në kompjuterin tim?

Ka një afishe të shndritshme të Windows mbi të! A më lejohet të fshij Windows-in ose ta përdor së bashku me GNU/Linux?

Po. Është absolutisht, plotësisht e ligjshme, me kusht që natyrisht të jetë kompjuteri juaj!

Afisheja mbi të është thjesht marketing, nuk ka vlerë ligjore. Ne besojmë se është një e drejtë themelore të zgjidhësh se cilin software të ekzekutosh në pajisjet tona.

Në fakt kjo e drejtë kërcënohet nga ngritja e gjërave të tilla si DRM dhe Trusted Computing. Lexoni artikullin tonë “Qëndroni për një shoqëri të lirë” për më shumë informacion.

A duhet të blej një kompjuter të ri për të ekzekutuar GNU/Linux?

Aspak. Ai funksionon shumë mirë në shumicën dërrmuese të kompjuterëve ekzistues.

Pajtueshmëria e pajisjeve është përmirësuar në mënyrë dramatike. Të vetmet pengesa të vogla që mund të hasni kanë të bëjnë me përdorimin e pajisjeve shumë të reja të lëshuara kohët e fundit, ose kompjuterë me arkitekturë të specializuar pronësore (si Mac-ët modernë me Apple Silicon). Përndryshe, pothuajse të gjitha shpërndarjet e GNU/Linux funksionojnë pa të meta në PC dhe laptopë standardë 64-bit. Lexoni se si mund të provoni ose instaloni GNU/Linux në kompjuterin tuaj.

Përdorimi i GNU/Linux¶

A është pajisja ime e mbështetur në GNU/Linux?

Për shumicën e përdoruesve, përgjigjja është po, pajisja juaj ka të ngjarë të mbështetet. Ditët e përpjekjeve për të bërë të funksionojë zëri bazik ose interneti në Linux kanë kaluar kryesisht.

Megjithatë, “i mbështetur” mund të shkojë nga “funksionon në mënyrë të përsosur menjëherë” deri në “kërkon rregullime manuale”. Këtu është procesi hap pas hapi për të verifikuar pajisjen tuaj specifike, i renditur nga më i lehti tek më i ploti.

Një USB live

Pothuajse të gjitha shpërndarjet e GNU/Linux (si Debian, Ubuntu ose Fedora) ju lejojnë të nisni sistemin operativ nga një USB pa e instaluar ose pa prekur diskun tuaj. Pasi të ngarkohet desktopi, mund të kontrolloni gjëra si Wi-Fi, zëri, Bluetooth, touchpad-i dhe pezullimi/gjumi.

Kërkoni në bazat e të dhënave

Nëse nuk keni një USB afër, mund ta kërkoni kompjuterin tuaj në bazat e të dhënave të mirëmbajtura nga komuniteti.

Pajisje të Certifikuara Ubuntu: Nëse modeli i laptopit tuaj (p.sh., “Lenovo ThinkPad X1”) është në këtë listë, është zyrtarisht e garantuar të funksionojë.
Linux-Hardware.org: Një bazë e dhënash masive me raporte të dërguara nga përdoruesit. Mund të kërkoni për modelin specifik të laptopit ose komponentin tuaj për të parë nëse të tjerët kanë pasur sukses.
Arch Wiki: Edhe nëse nuk po përdorni Arch Linux, kërkimi “Arch Wiki [Modeli i Laptopit Tuaj]” (p.sh., “Arch Wiki Dell XPS 15”) shpesh jep shënimet teknike më të detajuara për atë që funksionon dhe çfarë jo.

Identifikoni kurthet e mundshme

Tre komponentë specifikë historikisht shkaktojnë më shumë dhimbje koke. Hapni Menaxherin e Pajisjeve (Device Manager) dhe kërkoni për këto kategori specifike:

Komponenti	Çfarë të kërkoni	Prospekti i Linux
Karta Wi-Fi	Përshtatës të rrjetit	Kartat Intel janë të shkëlqyera. Kartat Realtek dhe Broadcom zakonisht funksionojnë por herë pas here kërkojnë instalim manual të drejtuesve.
Grafika (GPU)	Përshtatës të ekranit	Grafikat Intel dhe AMD funksionojnë menjëherë. Kartat NVIDIA funksionojnë mirë, por shpesh duhet të zgjidhni “Instalo drejtues të palëve të treta” gjatë procesit të instalimit për të marrë performancë të mirë.
Biometria	Pajisje biometrike	Lexuesit e gjurmëve të gishtave janë komponenti më i mundshëm që nuk funksionon. Shumë prodhues nuk publikojnë drejtues Linux për këto sensorë.

A do të funksionojë Microsoft Office në GNU/Linux?

Varet nga mënyra si e përdorni.

Aplikacionet desktop (Word, Excel, PowerPoint)

Jo. Microsoft nuk publikon një version vendas të paketës Office për GNU/Linux. Megjithëse ekzistojnë zgjidhje teknike (si Wine), ato shpesh janë me gabime dhe të pabesueshme për përdorim të përditshëm.

Microsoft 365 (versioni në ueb)

Po. Mund të përdorni versionet në ueb të Word, Excel dhe PowerPoint brenda çdo shfletuesi modern në GNU/Linux (si Firefox, Chrome ose Edge). Kjo mbështetet zyrtarisht nga Microsoft-i dhe funksionon saktësisht si në Windows.

Alternativa vendase për desktop

Për një përvojë tradicionale desktop, keni dy zgjedhje të shkëlqyera me burim të hapur:

Shumica e shpërndarjeve të GNU/Linux vijnë me LibreOffice të para-instaluar. Ai përdor si parazgjedhje Formatin OpenDocument (.odt), një standard vërtet i hapur i përdorur nga qeveritë në mbarë botën. Është i pasur me funksione dhe i fuqishëm, ndërsa është ende plotësisht i aftë të hapë dhe ruajë skedarët e Microsoft Office (si .docx, .xlsx, .pptx).
Nëse pajtueshmëria e rreptë vizuale është prioriteti juaj, OnlyOffice është një alternativë e fortë. Ai trajton formatet e Microsoft-it në mënyrë vendase dhe përdor një ndërfaqe të njohur “Ribbon”, shpesh duke ruajtur skemat komplekse më mirë se LibreOffice kur ndan skedarë me përdoruesit e Windows.

A mund t’i luaj DVD-të, Blu-ray-t dhe MP3-të e mia në GNU/Linux?

Po.

Muzika dhe MP3-të

Kjo nuk është më problem. Patentat e MP3 skaduan vite më parë, kështu që shpërndarjet moderne të GNU/Linux luajnë MP3-të menjëherë pa ndonjë konfigurim të veçantë. Shërbimet e transmetimit si Spotify dhe YouTube gjithashtu funksionojnë menjëherë në shfletuesin tuaj.

DVD-të dhe Blu-ray-t

Kjo është pak më komplekse për shkak të kufizimeve të mbrojtjes nga kopjimi.

DVD të koduara: Shumica e DVD-ve komerciale përdorin një sistem kodimi të quajtur “CSS”. Për t’i luajtur, ju duhet një bibliotekë software-i e quajtur libdvdcss. Megjithëse shumica e shpërndarjeve e bëjnë të lehtë instalimin (shpesh përmes një pakete “Restricted Extras” ose një komande të thjeshtë terminali), anashkalimi i këtij kodimi është teknikisht një zonë gri ligjore në disa vende.
Blu-ray: Luajtja e disqeve komerciale Blu-ray është dukshëm më e vështirë. Ndryshe nga DVD-të, Blu-ray-t përdorin një sistem kodimi më kompleks (AACS) që kërkon “çelësa” të përditësuar për të luajtur filma më të rinj. Megjithëse mund të instaloni software për t’i luajtur (si VLC me libaacs), shpesh duhet të gjeni dhe përditësoni manualisht një skedar baze të dhënash çelësash. Për shkak të këtij shqetësimi, shumë përdorues të GNU/Linux preferojnë të “presin” Blu-ray-t e tyre duke përdorur software si MakeMKV në vend që ta luajnë diskun direkt.
Video shtëpiake: Disqet e pakoduara (si DVD-të e bëra në shtëpi) luhen në mënyrë të përkryer menjëherë duke përdorur vetëm software të lirë.

Më shumë në ueb:

A mund të luaj lojëra 3D të njohura në GNU/Linux?

Po, për shumicën dërrmuese të titujve.

Peizazhi i lojërave në Linux ka ndryshuar në mënyrë dramatike. Ndërsa versionet vendase për Linux ekzistojnë për tituj kryesorë si Dota 2, Counter-Strike 2, Baldur’s Gate 3 dhe seria Tomb Raider, ju nuk jeni më të kufizuar vetëm në ato lojëra.

Today, most Windows-exclusive games run seamlessly on GNU/Linux thanks to Proton, a compatibility tool integrated directly into Steam. For the average user, this means playing a Windows game is now as simple as hitting the\ Play button.

Steam dhe Proton: Kjo është mënyra më e lehtë për të luajtur. Mund të kontrolloni pajtueshmërinë e bibliotekës suaj të lojërave duke përdorur bazën e të dhënave të komunitetit ProtonDB.
Dyqane të tjera lojërash: Mund të luani lehtësisht lojëra nga GOG.com, Epic dhe itch.io duke përdorur programe nisjeje të ndërtuara nga komuniteti si Heroic ose Lutris.
Përjashtimi: E vetmja pengesë kryesore e mbetur janë lojërat multiplayer konkurruese që përdorin software agresiv kundër mashtrimit (si Valorant ose Fortnite). Shumë nga këta tituj ende nuk funksionojnë në GNU/Linux. Nëse jeni adhurues i lojërave konkurruese me armë, duhet të kontrolloni pajtueshmërinë në ProtonDB ose Are We Anti-Cheat Yet? përpara se të kaloni.

A duhet të instaloj software anti-virus në Linux?

Përgjigjja e shkurtër është jo.

Viruset janë pothuajse inekzistentë në GNU/Linux për dy arsye kryesore:

Leje të rrepta: Një virus nuk mund të dëmtojë sistemin tuaj sepse nuk ka lejen “superpërdorues” (administrator) të kërkuar për të ndryshuar skedarët thelbësorë.
Burime të besuara: Në përgjithësi instaloni software nga depo zyrtare, të sigurta (si një App Store) në vend që të shkarkoni skedarë të rastësishëm nga interneti.

Për një shpjegim të detajuar se pse Linux-i është kaq i sigurt nga dizajni, lexoni FAQ-në tonë për viruset GNU/Linux.

Pyetje të tjera?¶

Nëse keni një pyetje që nuk mbulohet këtu, ka shumë komunitete që mund t’ju ndihmojnë. Seksioni ynë “Ndihmë” do t’ju ndihmojë të gjeni vendin e duhur për të pyetur.

Nëse mund të mendoni për një pyetje të shpeshtë që nuk e kemi përgjigjur ende, na e bëni të ditur, ose hapni një çështje.